Журнал Агидель

Журналдың һандары

Яңы һан

«Ағиҙел» рубрикалары

Шиғриәт

Сәсмә әҫәрҙәр

Шишмәләр

Өмөтлө ҡәләм

Әҙәби тәнкит

Беҙҙең юбилярҙар

Беҙҙең календарь

Публицистика

Музейҙар - мәҙәниәтебеҙ көҙгөһө

Заман үә замандаштар

Әҙәбиәт ғилеме

Әҙәби мираҫ

Ҡәләмдәштәр төҫө

Иман нуры

Яҙмыштан һыҙмыш юҡ

Сәнғәт

Журнал уҡыусылар ижады

«Ағиҙел»гә хаттар килә

Рухи ынйыларыбыҙ

Рухи хазиналарыбыҙ

Сәхнә әҫәрҙәре

«Ағиҙел» ҡунағы

Сатира һәм юмор

Ҡәҙер һәм хәтер

Тәржемә мәктәбе

1812 йылғы Ватан һуғышына – 200 йыл

Әҙәби-мәҙәни мөхит

Бер минутлыҡ әңгәмә

Дуҫлыҡ күперҙәре

Ил-йорт ғәме

Бөйөк Еңеүгә

Китап кәштәһе

Әҙип тормошо

Быуат йылъяҙмағы - 100

Тере хәтер

Исемегеҙ хәтер күгендә

Дин һәм фән

«Ағиҙел»дең 8-се һанында:

Риф Мифтахов, Айһылыу Ғарифуллина, Рәшит Заһиҙуллин. Шиғырҙар.

Әбүскә 100 йыл.

Әҙәби мираҫ. Ибраһим Ҡыпсаҡ.

Яңылыҡтар

Хикәйәләр ярышмаһы!

«Ағиҙел» журналының 2017 йылғы лауреаттары

«Ағиҙел» – «Йыл журналы»!

Беҙҙең дуҫтар

Башкирское книжное издательство Китап имени Зайнаб Биишевой
Информационно-публицистический еженедельник Истоки
Январь 1970

Рафаэль Зинуров

Башҡортостан юлы

(Эпик поэманан өҙөк)

«Яйлы тормош хөкөм һөрә һәр урманда,

Таҡыр юлдар юғалмай һис аҡ томанда.

Тормош иһә – томанда юл... Әммә ләкин

Алға китмәй урынында ул торғанда...»

Артабан уҡырға


Январь 1970

Рәйсә КҮЗБӘКОВА

Милли мәғариф: мөмкинлектәр һәм бурыстар

Сер түгел: әҙәм балаһы барыбер ҙә тәү сиратта үҙенең матди хәлен ҡайғыртырға мәжбүр. Күпселек тамағын туйҙырып, өҫтөн бөтәйтеп, йәшәр урынын булдырып, балаларын тәрбиәләгәндә генә тирә-йүнгә күҙ һала башлай. Эйе, үҙен,  яҡындарын ҡайғыртмай, халҡын, хатта дөйөм кешелекте уйлағандар ҙа етерлек. Сократ, мәҫәлән, донъяуи мәшәҡәттәрен бар тип тә белмәй, бер ҡат тога (өҫ кейеме) менән генә иртәнән кискә тиклем йә майҙанда, йә күләгәлә, йә фекерҙәштәре йортонда йәмғиәткә, йәшәйешкә, кешеләргә ҡарашын белдерә йөрөгән. Йәшәү мәғәнәһен хәҡиҡәтте эҙләүҙә, тапҡанын башҡаларға еткереүҙә күргәнгә был инанысы хаҡына үлемгә барыуҙан да ҡурҡмаған. Илгиҙәр сәсән Аҡмулланың да донъя малы тип суҡынмауы билдәле.  Илем, телем тип янған Рәми, эшһеҙ ҡалып, ауылға ҡайтып китергә мәжбүр булғанда ла, үҙ инаныстарынан баш тартмай – халҡына тоғро ҡала.

Артабан уҡырға


Январь 1970

Салауат Әсфәтуллин

Тарихҡа яңы «аңлатма»мы был?

«Ватандаш» журналының 10-сы сығарылышында (2010) тарихсы Р. Н. Рәхимовтың  «Төньяҡ амурҙары» тарихын боҙоп күрһәткән мәҡәләһе донъя күрҙе. Мәкерле уйҙырмаларын тарихи хәҡиҡәт менән (әлбиттә, күҙ буяу өсөн) буташтырып, автор  башҡорттарға насар мөнәсәбәттә булыуын белдереүҙән дә тартынмай. Мәҡәләнең йөкмәткеһенән ғәрләнеп, мин шунда уҡ редакцияға «Бойся трижды кандидатов исторических наук лихих 90-х  дары  приносящих» тип  аталған яуап яҙып һалдым. Ләкин  журнал уны баҫманы. Рәхимов иһә, минең өҫтән көлгән кеүек, киләһе 11-се номерҙа башҡорттарға ҡаршы рух менән һуғарылған өс мәҡәләһен сығарыуға өлгәште. Тәүге мәҡәләһен тарихсы  «һаулыҡҡа» тип башлаған кеүек тойолһа ла, «әруахтар рухына» тип тамамлай. «Ул (Мәскәү тарихсыһы М. Д. Рабинович – С.Ә.) проблеманы ентекле өйрәнмәй һәм Ырымбур өлкәһе Дәүләт архивында документтарҙы сығанаҡтар менән сағыштырып ҡарамай тороп, ғилми ҡулланыуға 20 урынына 28 башҡорт полкы тигән төшөнсәне үҙ белдеге менән индереп ебәрә, тип хәбәр итә Р. Рәхимов.  Ошоноң менән ул Наполеонға ҡаршы һуғышҡа  бәйле башҡорт тарихы фәненә буталыш индерә».

Артабан уҡырға


Январь 1970

Әхмәт-Гәрәй Йәнғәлин

Башҡорттар китте Һуғышҡа

1812 йылғы Ватан һуғышы һәм 1813 – 1814 йылдарҙа сит илгә поход башҡорт  халҡының  ижтимағи аңында, рухи донъяһында, шул иҫәптән йырҙары, риүәйәттәре һәм легендаларында тәрән эҙ ҡалдырған. Документтарҙан, тарихи әҙәбиәттән күренеүенсә, был яуҙа Рәсәй империяһында йәшәгән 200-ҙән ашыу халыҡтан тик ун – ун дүртенең, мәҫәлән, грузин, осетин, адыгей, кабардин, ҡалмыҡ, Балтик буйы  халыҡтарынан латыш менән эстондарҙың ҡатнашыуы ғына билгеле. Әлбиттә, һуғыштың төп ауырлығы урыҫ, белорус, украин халыҡтары иңенә төшкән.

Яугир һәм яҙыусы Сергей Глинка бер хеҙмәтендә, 1812 йылғы Ватан һуғышында мордвалар менән сирмештәр (мари) ҙә ҡатнашҡан, тип яҙа.  Автор яңылыша, сөнки ул халыҡтарҙың был һуғышта ҡатнашыуы тураһында рәсми документтарҙа ла, тарихи әҙәбиәттә лә бер ниндәй ҙә мәғлүмәт юҡ. Инглиз ғалимы Роберт Фред Бауманн «Башҡорттар миҫалында урыҫ булмаған халыҡтар Рәсәй империяһының хәрби хеҙмәтендә» тип аталған күләмле мәҡәләһендә: «Волга буйында көн иткән татар, мордва, мари һәм башҡалар империя ғәскәрендә хеҙмәт итмәгән», – тип яҙған1. Шуға ҡарамаҫтан, Ә.Усманов, Р.Рәхимов һ.б. тарихсылар, мишәр һәм типтәрҙәрҙе күҙ уңында тотоп, «татар полктары» тигән төшөнсә индерә. Һуғышта Башҡортостанда йәшәгән – башҡорттарҙан башҡа – халыҡтарҙан  урыҫ, мишәр һәм «типтәр» тип аталған халыҡтар вәкилдәре ҡатнаша. Мишәр – татар түгел, айырым төрки халыҡ. Типтәрҙәр араһында ла башҡорт, мишәр, сыуаш, мари, татар һәм башҡалар булған. Татарҙарҙың, мәҫәлән, типтәрҙәр араһында 25 – 30 процент тәшкил итеүе билдәле. Типтәр ҡатламының яртыһынан күберәге ерһеҙ ҡалған башҡорттарҙан торған. Был факттар атап үтелгән тарихсыларға билдәһеҙҙер, күрәһең.

Артабан уҡырға


Январь 2012

Миҙхәт Саҙрыев

Ауылһыҙ ил – бөлгән ил

Меңәр йыллыҡ донъя тарихы  һәм хәҙерге тәжрибә шуны күрһәтә: бер ниндәй цивилизация ла, дәүләт тә  халҡын аҙыҡ-түлек менән тулыһынса тәьмин итергә һәләтле ауыл кеүек тылдан башҡа етеш көн итә алмай. Шуға күрә цивилизацияла кешелек ауылға матди, финанс, әхлаҡ яғынан ярҙам итеү кеүек хәстәрлек күрергә мәжбүр ителгән. XIX быуатта Америка фекер эйәләренең береһе Буккер Вашингтон, ауыл хужалығына, ер эшкәртеүгә яҙыусылар, шағирҙар һәм рәссамдар хеҙмәтенә булған кеүек мөнәсәбәт күрһәтергә кәрәк, тигән фәһемле һәм тәрән мәғәнәле фекер әйтеп ҡалдырған. Рәсәйҙең психологтары шундай һығымтаға килгән: атап үтелгән ижад кешеләренең хеҙмәт көсөргәнешлелеге Йыһанға осоусыларҙыҡына тиң.

Артабан уҡырға


123456789